Tadbirkor xomashyo sotib olishi kerak. Moliyaviy tashkilot zarur tovarni xarid qiladi, keyin uni biznesga oldindan kelishilgan narxda muddatli to‘lov asosida sotadi. Mijoz bitim qiymati va to‘lov jadvalini boshidanoq biladi.
Islomiy moliyalashtirishning eng keng tarqalgan vositalaridan biri bo‘lgan Murabaha shu tarzda ishlaydi. Bunday model markazida real tovar yoki aktiv turadi, moliyaviy tashkilotning daromadi esa muayyan bitim qoidalari asosida shakllanadi.
O‘zbekistonda ushbu formatga qiziqish tamoyillar muhokamasidan qonunchilik, mahsulotlar va infratuzilmani rivojlantirish bosqichiga o‘tmoqda. Islomiy moliya tadbirkorlar, moliyaviy tashkilotlar va regulyator e’tibor qaratayotgan alohida bozor yo‘nalishiga aylanmoqda.
Moliyalashtirish bitim atrofida shakllanadi
Islomiy moliya kapitalni iqtisodiy faoliyat bilan turli usulda bog‘laydigan bir nechta modellarni birlashtiradi. Bu tovarni muddatli to‘lov asosida sotish, mulkni ijaraga berish, sheriklik yoki natijani ishtirokchilar o‘rtasida taqsimlash bo‘lishi mumkin.
Murabahada moliyaviy tashkilot tovarni xarid qilib, uni kelishilgan ustama bilan mijozga sotadi. Mudaraba foydani taqsimlashga, Musharaka tomonlarning birgalikdagi ishtirokiga asoslanadi. Islomiy ijara esa muayyan shartnoma asosida aktivdan foydalanish imkonini beradi.
Shu sababli islomiy moliyalashtirishni faqat «foizsiz» degan ta’rif bilan cheklab bo‘lmaydi. Bitim tuzilmasi, ishtirokchilarning huquq va majburiyatlari, daromadni shakllantirish usuli hamda belgilangan tamoyillarga muvofiqlik muhim.
Biznes uchun bunday yondashuv muayyan ehtiyojdan - xomashyo partiyasi, uskuna yoki boshqa aktivdan boshlanadi. Moliyaviy vosita shu vazifa atrofida shakllanib, hisob-kitoblarni real operatsiya bilan bog‘laydi.
Raqamlar segment kengayayotganini ko‘rsatadi
O‘zbekiston Markaziy banki ma’lumotiga ko‘ra, 2026-yilning I choragida mikromoliya tashkilotlari 11,2 mlrd so‘mlik islomiy moliyalashtirish xizmatlarini ko‘rsatgan. 2025-yilning shu davrida bu ko‘rsatkich 1,4 mlrd so‘mni tashkil etgan. Demak, hajm qariyb sakkiz barobar oshgan.
Asosiy ulush Murabahaga to‘g‘ri kelgan - 69% yoki 7,7 mlrd so‘m. Mudaraba 19% yoki 2,1 mlrd so‘mni, islomiy ijara esa 12% yoki 1,4 mlrd so‘mni tashkil etgan.
Bu raqamlar mikromoliya tashkilotlari segmentini tavsiflaydi. Shu sababli ularni butun moliya bozoriga to‘g‘ridan-to‘g‘ri tatbiq etib bo‘lmaydi. Shunga qaramay, dinamika tegishli mahsulotlarga talab ortayotganini va qo‘llanilayotgan modellar xilma-xil bo‘lib borayotganini ko‘rsatadi.
Mijozlar tarkibi ham bozorning amaliy yo‘nalishini aks ettiradi. Xizmatlar hajmining 46%i yuridik shaxslar, 28%i yakka tartibdagi tadbirkorlar va 26%i jismoniy shaxslar hissasiga to‘g‘ri kelgan. Islomiy vositalar biznes vazifalari va shaxsiy moliyalashtirish uchun qo‘llanmoqda.
Qonunchilik bozor asosini shakllantiradi
2026-yil 27-martdagi O‘RQ-1126-sonli Qonun O‘zbekistonda islomiy bank faoliyatini joriy etishda yangi bosqichni boshlab berdi. Hujjatda tovarni muddatli to‘lov asosida sotish orqali moliyalashtirish, foydani taqsimlash, agentlik shartnomalari, tovarlar uchun oldindan to‘lov, sheriklik va islomiy ijara kabi operatsiyalar belgilangan.
Qonun Markaziy bank huzurida Islomiy moliyalashtirish kengashini tashkil etishni ham nazarda tutadi. Bunday kengashlar standartlarni ishlab chiqish, shartnomalar va ichki hujjatlarni ko‘rib chiqish hamda operatsiyalarning belgilangan tamoyillarga muvofiqligini nazorat qilishda ishtirok etadi.
Huquqiy asos faqat yangi mahsulotlar paydo bo‘lishi uchun emas, balki banklar, regulyator va mijozlar foydalanadigan yagona tushuncha va talablarni shakllantirish uchun ham muhim.
Ushbu infratuzilma rivojlangani sari bozor alohida takliflardan tizimli modelga o‘tish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Mijoz uchun bu shartnomalarning tushunarliroq tuzilishi va moliyaviy yechimlar tanlovining kengayishini anglatadi.
Openbankda biznes uchun Murabaha
Openbank kichik va o‘rta biznesga Murabaha modeli asosida islomiy moliyalashtirishni taklif etadi. Mahsulot xomashyo xarid qilish va aylanma mablag‘larni to‘ldirish uchun mo‘ljallangan.
Bitim muayyan maqsad atrofida tuziladi. Uning summasi, muddati, to‘lov jadvali va ta’minotga qo‘yiladigan talablar shartnoma rasmiylashtirilishidan oldin kelishiladi. Arizani bank saytida qoldirish mumkin.
Shu tariqa alohida bank mahsuloti kengroq jarayonning bir qismiga aylanadi. Qonunchilik qoidalarni shakllantiradi, moliyaviy tashkilotlar amaliy yechimlarni rivojlantiradi, tadbirkorlar esa biznesning real vazifalarini moliyalashtirishning qo‘shimcha usullariga ega bo‘ladi.
Bozor ko‘lami faqat hajmlarning o‘sishi bilan belgilanmaydi. U modellarning xilma-xilligi, huquqiy asosning paydo bo‘lishi va islomiy moliyaning tor mavzudan O‘zbekiston moliya tizimining to‘laqonli yo‘nalishiga aylanayotganida ham namoyon bo‘ladi.